Muribül-İzhâr (Yeni Dizgi - Tahkîkli)

Mu‘ribül-İzhâr; mu‘rib edebiyatının en önemli isimlerinden Zeynîzâde Hüseyin Efendi’nin, İmam Birgivî’nin “İzhâru’l-Esrâr” isimli eseri üzerine kaleme aldığı “Hallü Esrâri’l-Ahyâr ‘alâ İ‘râbi İzhâri’l-Esrâr” adındaki mu‘rib çalışmasıdır. Şüphesiz kaleme alındığı günden itibaren günümüze değin ilim talebelerinin ellerinden düşürmedikleri bu güzide eser, İzhâr ’ın kolay ve güzel anlaşılmasında çok etkili olmuştur. İZHÂRU’L-ESRÂR Osmanlı âlimlerinden İmam Birgivî’nin Arap gramerine dair kaleme aldığı eserdir. Müellif, nahiv ile alakalı daha öncesinde Avâmil eserini yazmış ardından bu eserin şerhi sadedinde İzhâru’l-Esrâr adlı eserini telif etmiştir. Esasen eserde, Arap nahvinin temel konuları özlü bir şekilde ele alınmış ve ilim talebelerinin Arap grameri ve nahvini kısa bir sürede kolay bir şekilde anlamaları için yalnızca Basra dil mektebinin görüşlerine yer verilmiştir. Ancak bazen farklı görüşler belirtilmiş ve zayıf görüşler de tercih edilmiştir. İmam Birgivî, İzhâru’l-Esrâr eserini işlerken; öncesinde kaleme aldığı Avâmil kitabında sadece isimleri ve birer örneği verdiği konuların tanımlarını yapmış, şartlarını belirtmiş ve açıklamalı örneklerini çoğaltmıştır. Ayrıca örnekleri âyet, şiir ve güzel sözlerden seçmiş ve bir de esere giriş bölümü eklemiştir. Birgivî bu güzide eseri telif ederken her ne kadar kaynak zikretmemişse de nahivle ilgili kaynaklar incelendiğinde Zemahşerî’nin el-Mufassal ’ı, İbnü’l-Hâcib’in el-Kâfiye ’si ve İbn Hişâm’ın Muğni ’ l-Leb î b ’i gibi eserlerden istifade ettiği görülmektedir. Özetle İzhâru’l-Esrâr Kitabı İzhâr kitabı kısa bir giriş ve üç ana bölümden oluşmuştur. Birinci bölüm âmil hakkındadır: Bu bölümde isim-fiil-harf üçlüsünü tarif edilmiş, Âmil mantıkî delillerle açıklanmış, Âmiler lafzî ve mânevî olmak üzere iki temel kısma ayrılmış, Lafzî âmiller, semâî ve kıyasî olarak ikiye ayrılmış, Semâî âmiller, isimleri etkileyen ve muzâri fiili etkileyen şeklinde tasnif edilmiş, İsimleri etkileyen âmiller, bir ve iki ismi etkileyen diye incelenmiş, Harf-i cerler, fiile benzeyen edatlar, leyse’ye benzeyen edatlar, fi‘l-i muzâriyi nasbeden harfler ve fi‘l-i muzâriyi cezmedenler olmak üzere 49 semâî âmil, 9 kıyasî âmil ve 2 mânevî âmil olmak üzere 60 âmil işlenmiştir. İkinci bölüm mâmul hakkındadır: Bu bölümde mâmul kavramı açıklanmış, Aslî ve tâbi kısımlara ayrılmış, Aslî mâmuller, 9 merfû, 13 mensûb, 2 mecrûr, 1 meczûm fi‘l-i muzâri olmak üzere dört kısımda izah edilmiş, Tâbi mâmuller, beş grupta ele alınıp mâmul sayısı 30’a tamamlanmıştır. Üçüncü bölüm i‘râb hakkındadır: Bu bölümde i‘râbın mahiyeti, yeri, türü ve özelliği itibariyle 4’e ayrılarak incelenmiştir. İmam Birgivî, İzhâru’l-Esrâr’ında nahvin konularını güzel bir şekilde tasnif ederek illet ve sebeplerini belirtmiş, dilin felsefesini yapmıştır. Bu nedenledir ki çok ilgi görmüş, Osmanlı medreselerinde asırlarca okutulmuş ve ayrıca üslûp ve metot açısından İbnü’l-Hâcib’in el-Kâfiye’sini ikinci planda bırakmıştır. Bu güzide eser, ilim erbabı tarafından çok ilgi gördüğünden 40’a aşkın basımı-baskısı yapılmıştır. İlk olarak yine müellif Birgivî’nin Avâmil ’i ve İbnü’l-Hâcib’in el-Kâfiye ’siyle birlikte 1219 (1804) tarihinde basılmıştır. Bunun yanında çeşitli şerh ve hâşiyelerinden alınan açıklayıcı bilgilerle birlikte bu kıymetli üç eser, Nahiv Mecmuası ismiyle neşredilmiştir. İZHÂRU’L-ESRÂR’A YAPILAN ŞERH VE HÂŞİYELERDEN BAZILARI Hallü Esrâri’l-Ahyâr ‘alâ İ‘râbi İzhâri’l-Esrâr , Zeynîzâde Hüseyin Efendi. Netâ’icü’l-Efkâr, Adalı Şeyh Mustafa b. Hamza. Fethu’l-Esrâr fî Şerhi’l-İzhâr, Sobucalı Mehmed b. Ahmed (Sobicevî). Keşfül-Esrâr fî Şerhi İzhâri’l-Esrâr, Müslihuddin el-Evlâmişî (Avlamışlı). Zübdetü’l-Enzâr fî Halli ‘Ukdeti İzhâri’l-Esrâr, Süleyman b. Ahmed. Fethu’l-Esrâr fî Şerhi’l-İzhâr, Muhammed b. Ahmed eş-Şeyhî. Feyzu’l-Bihâr fî Şerhi’l-İzhâr, Süleyman Feyzî Paşâ. Şerhu’l-İzhâr, Hamza b. eş-Şeyh İbrahim Feyzullah es-Sindî. Şerhu’l-İzhâr, Halil b. Ahmed b. Himmet el-Konevî. Fevâ ’t ihu’l-Efkâr fî Şerhi’l-İzhâr [Eyyûbî şerhi], Abdullah b. Muhammed Sâlih. en-Nessâr ‘ale’l-İzhâr, Hasan b. Ömer Ma‘rûf eş-Şettî. Ref ‘ u ’ l-Est â r f î Halli Muğlakâti’l-İzhâr, Niyâzî İsmail b. Abdullah (Osmanpazarlı). Şerhu’l-İzhâr, Ömer b. Ahmed Naîmî (Harputlu). Şerhu’l-İzhâr, Halil b. Ahmed b. Himmet el-Konevî. Fevâ ’t ihu’l-Ezkâr, Abdullah b. Sâlih b. İsmail. İnkişâfü’l-Ezhâr fî Es’ileti’l-İzhâr, Mustafa b. Mustafa el-Mîhâlicî. Miftâhü’l-Merâm fî Ta‘rîfi Ahvâli’l-Kelime ve’l-Kelâm, Hacı Muhammed Feyzî (Edirne Müftüsü). Şerhu’l-İzhâr, Abdüsselâm b. el-Hâc Saîd el-Bağdâdî. Mecme‘u’l-Enhâr Şerhu’l-İzhâr, Ömer b. Tahâ b. Ahmed el-Hımsî ed-Dımeşkî. el-İstizhâr fî Şerhi’l-İzhâr, Ali b. Muhammed et-Tabâtabâî. Mefhûmu’l-İzhâr, Muhammed Şükrî el-Mekkî. Hâşiye ‘alâ Netâċi’l-Efkâr , Hasan el-Attâr. Menâfi‘u’l-Ahyâr [hâşiye] ‘alâ Netâċi’l-Efkâr , Mustafa b. Mehmed el-Amâsî. Hâşiye ‘alâ Netâċi’l-Efkâr , Hâfızzâde Mehmed Niğdevî. Menâfi‘u’l-Ahyâr [hâşiye] ‘alâ Netâċi’l-Efkâr , Mustafa b. Mehmed el-Amâsî. İbrahim el-Kassâb er-Rûmî (Kasabzâde). Muhammed Raşîd Arabzâde, (Şerhu’l-Bâbi’l-Evvel mine’l-İzhâr). Abdullah b. Abdülkâdir el-Halebî (Sultân). Hamid b. Abdullah el-Karsî. İMAM BİRGİVÎ (ö. 981/1573) RAHİMEHÜLLÂH Osmanlı’nın güzide âlimlerinden Birgivî Rahimehüllâh, 10 Cemâziyelevvel 929 (27 Mart 1523) tarihinde Balıkesir’de doğmuştur. Asıl adı Takıyyüddin Mehmed olup Birgivî Mehmed Efendi diye şöhret bulmuştur. Ayrıca ilimdeki yüksekliğinden dolayı İmam Birgivî ismiyle meşhur olmuş, böyle anılmıştır. Babası Balıkesir’de hocalık-müderrislik yapan Pîr Ali isminde âlim ve faziletli bir kimsedir. Dedesi Balıkesir Kepsut’a bağlı Bektaşlar köyünden İskender Efendi’dir. Babasının Amcazâdesi yani dedesinin kardeşi Bahâeddinzâde Muhyiddin Mehmed Efendi’dir. Dedesinin babası, Şeyh Lütfullah Efendi’dir. Annesi ise Meryem Hanım’dır. İsmi, Lakapları ve Nisbeleri Birgivî kendisinden Mehmed b. Pîr Ali el-Bâlîkesrî diye bahsetmiştir. Eserlerine ve diğer kaynaklara bakıldığında isminin (ittifakla) Mehmed olduğu belirtilmiştir. Ayrıca kaynaklarda birçok lakap ve nisbeleri zikredilmiştir. Lakapları Çelebî. Muhyiddîn. Takıyyüddîn. Şemseddîn. Fâzıl. Mevlânâ. Şârih. Nisbeleri Birgili -Birgilu -Birgivî. Bâlîkesrî. Aydînî. Rûmî. Sûfî. Hanefî. Farazî. Nahvî. Hayatı ...